Hiểu như thế nào về chữ “Tró” trong từ “Bàu Tró”

0
279

Nếu động ở huyện Bố Trạch là một hiện tượng thiên nhiên kỳ bí vào bậc nhất của Việt Nam, của thế giới thì hồ ở thành phố Đồng Hới cũng không kém phần lạ kỳ hy hữu.

Chỉ cách biển Đông sát cửa biển chừng 800m, thế mà Bàu Tró là một vựa nước trong xanh ngọt ngào với trữ lượng hàng chục triệu m3, không những tưới tắm cho đồng lúa , Lộc Ninh mà còn cung cấp cho nhu cầu sinh hoạt của nhân dân Đồng Hới bao đời nay.

Biết bao huyền thoại về cái bàu nước huyền bí này. Nào là, vào mùa mưa, người ta thấy mặt hồ bồng bềnh những mảng lá khô của rừng . Nào là, thả một quả bưởi ở Bàu Tró, mấy ngày sau, thấy bưởi nổi ở Bàu Sen (Sen Thủy, huyện ). Và từ đó, người ta kết luận, có một dòng sông ngầm chảy trong lòng đất , xuyên qua Phong Nha – Bàu Tró – Bàu Sen.

Hiểu như thế nào về chữ “Tró” trong từ “Bàu Tró”

Bàu Tró nhìn từ trên cao

Rất có thể huyền thoại đó là thực, vì cấu trúc địa tầng Quảng Bình là vùng đá vôi có từ hàng chục triệu năm về trước. Sông ngầm chảy trong lòng đất là một hiện tượng thiên nhiên không phải hiếm trên thế giới. Và, phải chăng, dải đất Quảng Bình nằm trên một dòng sông ngầm mà khoa học trong điều kiện hiện nay chưa xác định được?

Cuộc khám phá ít ỏi về Bàu Tró ở góc độ khảo cổ học được tiến hành vào cuối mùa hè năm 1923 do ông Etienne Patte người Pháp tiến hành. Hiện vật tìm kiếm được còn lưu lại tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam gồm 46 rìu đá, 140 mảnh tước, 2 bôn đá bằng thạch anh, 14 bàn nghiền hạt, 1 chì lưới, 1 đốt xương sống cá và nhiều vỏ sò, mảnh gốm vỡ.

Mùa xuân 1980, khoa khảo cổ Trường Đại học Tổng hẹyp Huế tiến hành khảo quật lần thứ hai. Hiện vật thu được ở Bàu Tró lần này gồm 31 rìu, bôn đá, 17 bàn mài, 7 chày nghiền, 3 mũi nhọn, 1 vòng, 2 phiến tước, nhiều cục thổ hoàng bị mài vẹt nhiều phía và 1.972 mảnh vỡ đồ gốm gồm các loại nồi, niêu, bình, vò, bát, dĩa, cốc…

Với quy mô khoa học của nó, các nhà nghiên cứu đã lấy tên di chỉ này để đặt cho nền văn hóa hậu kỳ đá mới, gồm các di chỉ phân bố vùng ven biển Nghệ Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế là “”.

Từ lâu lắm, người ta giải thích “Bàu Tró” với nghĩa nguyên của chữ là “Bàu Ló”. “Ló”, tiếng một số địa phương ở Quảng Bình nghĩa là “Lúa”. Người ta giải thích tại sao “Ló” thành “Tró” vì ở một số vùng dân cư ở đây phát âm tiết “L” thường cộng thêm “t” thành âm tiết ghép: “Tr -1”. (Người dân xã , huyện Quảng Ninh hiện nay phát âm cũng như thế).

Cùng với phát hiện qua di vật khai quật, người ta kết luận: Bàu Tró là một nơi người Việt cổ đã từng định cư sinh sống bằng nghề làm lúa nước. Từ “Bàu Tró” chính là địa danh của một vùng quê người Việt cổ từng chuyên làm nghề lúa nước.

Hiểu như thế nào về chữ “Tró” trong từ “Bàu Tró”Sinh thời, cụ Nguyễn Tú, nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử của Quảng Bình có một phát hiện rất mới để góp phần làm rõ chữ “Tró” trong từ “Bàu Tró”.

Theo cụ Nguyễn Tú, cách đây hơn 900 năm, vùng đất Quảng Bình trở vào là vừng đất do người Chăm ở. Ngôn ngữ Chàm đã giao thoa với ngôn ngữ Việt. Do đó, rất nhiều từ ngữ người Việt vẫn dùng ngôn ngữ của người Chăm mà cho đến nay vẫn chưa phai dấu vết. Ví dụ, ở (thành phố Đồng Hói) người ta vẫn dùng từ “ả” để gọi “chị”, “xà léc” để chỉ cái túi vải, “chọc kiết” để chỉ “cù nách”. Ở vùng (huyện Quảng Ninh) cây nén được gọi là cây “thun”. Trong từ điển Chăm – Việt – Pháp” các từ “ả”, “xà léc”, “chọc kiết” hoặc “thun” đều có và chỉ đúng khái niệm mà tiếng Việt vẫn dùng.

Tra ở từ điển này, chữ “Tró” có nghĩa là “Ché” (tiếng Pháp là Grand jarre). Như vậy, rất có thể, chữ “Bàu Tró” theo nghĩa hiện đại của nó là “Bàu Ché”. Theo chúng tôi, người Chàm cổ ở vùng đất Đồng Hới đã quan sát hình thể Bàu Tró có hình như cái “Ché” nêu gọi nó là “Bàu Tró” (tức Bàu Ché). Cũng có thể, dân cư ở đây sống bằng nghề lúa nước và sản xuất ra một dụng cụ bằng gốm đựng trong sản xuất và đòi sống hàng ngày, đó là cái “Ché”. Do vậy, người ta gọi đó là “Bàu Tró” (Tức Bàu Ché).

Hiểu một từ để hiểu lịch sử một vừng dân cư trong quá khứ và trong hiện tại là một việc làm vô cùng ý nghĩa. Quả thực, chữ “Bàu Tró” đã nhiều người, nhiều lần giải thích vẫn chưa được ngã ngũ thỏa đáng. Neu cấu tạo Bàu Tró là một huyền bí chưa tìm ra hết thì chữ đặt tên cho nó cũng chỉ là những giả định trong tiềm thức của người Quảng Bình hiện nay. Nói ra điều này, không ai có thể phủ nhận được tính kỳ thú hy hữu của nó ■

Theo Hồ Ngọc Diệp, Tạp chí TTKHCN Quảng Bình, 2015

Loading...

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here