15.5 C
New York
Thứ Hai, Tháng Chín 27, 2021

Kỳ bí con sông Vân Kiều: Bài 2: Văn hóa kỳ bí của người Vân Kiều

- Advertisement -

Long Đại không chỉ có quang cảnh tự nhiên đáng ngưỡng mộ mà nền văn hóa bên trong bản làng anh em Vân Kiều còn cho thấy sắc thái văn hóa phong phú với những lớp trầm tích bện chặt dấu ấn thời gian. Sự hiếu khách, ý thức bảo tồn nòi giống, coi trọng con người và truyền thống… đã tạo nên sự lôi cuốn nơi họ.

Bài 1: Hùng vĩ xứ sơn khê

Huyền thoại dao A Châu Cor

Từ tinh thần của giọt nước Long Đại và núi non linh thiêng, người Vân Kiều có nhiều truyền thuyết về huyền tục của mình thể hiện qua các lễ hội, sinh hoạt đời thường từ dưới suối, trên rẫy, khi sinh nở và lúc qua đời.

Lôi cuốn chúng tôi hơn hết là câu chuyện như thần thoại còn tồn tại đến hôm nay, đó là con dao gọi hồn ở mỗi bản, được truyền từ đời chủ tế này đến đời chủ tế khác qua hàng trăm năm, thậm chí cả ngàn năm.

Kỳ bí con sông Vân Kiều: Bài 2: Văn hóa kỳ bí của người Vân Kiều

Già Hồ Thao kể chuyện Vân Kiều

Xuất xứ của con dao đó là Làng Ho mà già Hồ Thao hay các già bản khác đều coi đó là vùng đất tổ của người Vân Kiều. Cũng xin nói thêm, già Thao quê quán ở Vĩnh Linh, Quảng Trị, di cư đến Lâm Ninh từ những năm 70 của thế kỷ trước. Nhưng khi trò chuyện, ông luôn khẳng định vùng đất tổ của anh em Vân Kiều là vùng Làng Ho ở xã Kim Thủy (Lệ Thủy).

- Advertisement -

Hỏi bất cứ người già nào ở 17 bản làng dọc sông Long Đại để biết ngọn nguồn tổ tiên người Vân Kiều ở đâu, họ đều chỉ về phía núi Răng Lược bên ngã Làng Ho, xã Kim Thủy. Người ta tin rằng, người Vân Kiều Quảng Bình có gốc từ phía Quảng Trị, nhưng theo những ký ức xa xưa của già Hồ Thao hay nhiều già làng khác thì đất tổ của người Vân Kiều ở vùng Làng Ho, sau đó anh em Vân Kiều tỏa đi nhiều vùng khác để sinh sống. Từ năm 1945 trở về trước, từng có một châu Bolapha rộng lớn gồm cả đất Việt Nam và đất Lào là nơi người Vân Kiều tụ hội.

Gần như bản nào cũng có một “con dao gọi hồn”, tục gọi A Châu Cor. Cạnh nhà Hồ Thao là nhà của thầy cúng truyền đời Hồ Xoan. Thuyết phục mãi già Hồ Xoan mới cho chúng tôi xem hai bảo vật mà ông được tổ tiên truyền lại và người dân tôn quý. Ấy là con “dao gọi hồn” A Châu Cor với mũi nhọn, chuôi bằng gỗ, mòn vẹt.

Theo Hồ Xoan, con dao đã trải qua hơn 300 năm tồn tại với sông Long Đại và chỉ dành cho những truyền nhân uy lực như ông. A Châu Cor thường được sử dụng khi người trong bản qua đời hoặc làm lễ giỗ sống.

Khi con dao đứng im, Hồ Xoan dùng vật lễ khác để ru hồn yên vị, không vương vấn với trần thế. Ấy là chiếc khèn pây trông giống như cây sáo nhưng có nhiều lỗ hơn và khi được thổi lên, nó phát ra âm thanh trầm bổng hết sức liêu trai.

Hồ Thao nói: “Tiếng khèn pây là để tiễn hồn về với Giàng, với tổ tiên, thổi càng hay thì dao đứng càng lâu, và lâu nhất là 30 phút. Khi mọi thứ đã xong thì có cố thổi mấy khèn cũng không lên được hơi và A Châu Cor cũng không muốn đứng nữa, vì hồn người Vân Kiều lúc đó đã thật sự rời khỏi bản làng, không còn vương vấn gì nữa”.

Kỳ bí con sông Vân Kiều: Bài 2: Văn hóa kỳ bí của người Vân Kiều

Dao A Châu Kor huyền thoại của người Vân Kiều

- Advertisement -

Sức mạnh “panh xoanh”

Hồ Thao tiếp khách trong căn nhà nhỏ ở bản Lâm Ninh, xã Trường Xuân. Ông xem chúng tôi là khách quý nên tiếp đãi bằng phong tục “nhên pltruôn” – một phong tục đón khách thân mật bằng thịt gà rừng.

Ông làm thịt con gà béo nhất, luộc chín cái đầu trước tiên rồi rút cái mỏ dưới không để bị xước, sau đó đưa cho khách. Ông bảo khách nâng chiếc đầu gà lên ngang tầm mắt, nếu thấy vách sụn giữa hai hốc mắt của đầu gà có lỗ tròn thông nhau thì xin báo lại.

Làm theo chỉ dẫn, báo với Hồ Thao đúng là có lỗ tròn thông nhau, ông vỗ đùi reo lên đó là điềm hay cho cả chủ và khách. Hồ Thao dùng từ trịnh trọng nhất: “panh xoanh” – mọi điều tốt lành. Tình nghĩa bạn bè từ đây sẽ ngày càng gắn kết, cơ hội gặp nhau, giúp nhau sẽ ngày càng nhiều.

“Panh xoanh” với người Vân Kiều rất đa nghĩa, dịch ra tiếng Việt nôm na là “chúc khỏe”, nhưng khi tiếp chúng tôi, già Hồ Thao dùng từ đó một cách trang trọng và thể hiện rõ sự quý mến. Nó như một thứ quyền lực được ông nói ra để cả gia đình cùng vào mời rượu khách.

Tôi được nghe giải thích rằng, lần sau đến bản, người nhà Hồ Thao chỉ cần thấy mặt, chưa gặp ông là đã được trịnh trọng mời vào nhà thết đãi bất cứ thứ gì gia đình có, bởi tình thân đã được “mặc định” từ buổi gặp gỡ đầu tiên với già làng này. Đó là sức mạnh của chiều sâu bí ẩn tâm hồn qua tiếng nói được truyền cảm hứng tin tưởng để được đối đãi như thượng khách.

Kỳ bí con sông Vân Kiều: Bài 2: Văn hóa kỳ bí của người Vân Kiều

Vẫn vang vọng đến ngày nay bóng cờ khởi nghĩa Cần Vương ở núi rừng huyền bí Long Đại

Truyền thống “xana chiết”

Đang nói chuyện, bất giác nhìn lên mái nhà của gia đình Hồ Thao, bên trên có 5 chiếc bát đựng trong 5 cái kiềng tre đan thủ công. Hỏi thì già Hồ Thao cho biết, đó là bàn thờ giỗ sống những đứa con của ông. 17 bản của người Vân Kiều bên sông Long Đại nhà nào cũng có trang thờ này.

Người Vân Kiều khi sinh ra được làm lễ buộc chỉ cỏ máu, sợi chỉ nhuộm từ cây cỏ máu trong rừng, với mong muốn hồn đứa trẻ không bỏ nó mà ở lại trần thế với thể xác. Từ đó, gia đình lập bàn thờ là chiếc bát bỏ trong giỏ tre rừng, đặt sát cột nhà ma, giỗ sống đứa bé vào ngày 18/8 hằng năm, gọi là lễ “xana chiết”.

Lên 8 tuổi, thiếu niên Vân Kiều được tổ chức lễ mừng hồn, đó là lúc họ tin hồn của đứa bé đã gắn chặt với nó, không đột ngột về Trời. Và chiếc bát trong giỏ tre sẽ được đưa lên cao hơn một bậc.

Đến 18 tuổi, cánh tay chàng trai Vân Kiều đủ rộng như đôi cánh đại bàng lớn, anh ta được gia đình làm lễ “rặp chăm pa rơ” mừng hồn trưởng thành. Cái bát thờ mạng sống chàng trai lại được đưa lên sát mái nhà sàn, bắt đầu một cuộc sống vững vàng với những kỹ năng sinh tồn giữa núi rừng… Tục lệ truyền thống này cũng được áp dụng với cả con gái.

Đang nói chuyện, người nhà của Hồ Xoan mời Hồ Thao qua nhà bàn việc cúng lễ cho đứa cháu gái 3 tuổi, chúng tôi may mắn được đi theo.

Đúng lệ tục, phải giỗ sống vào ngày 18/8 nhưng vì điều kiện kinh tế khó khăn, Hồ Xoan giỗ sống cháu gái vào tiết cuối Thu. Ông làm thịt một con lợn 40 ký, đám thanh niên luộc trước 4 cái đùi, đầu cùng gan và cổ lợn để làm lễ. Phải thuyết phục mãi Hồ Xoan mới cho phép chúng tôi ghi hình.

Kỳ bí con sông Vân Kiều: Bài 2: Văn hóa kỳ bí của người Vân Kiều

Nơi thờ linh hồn của những người còn sống trong nhà của anh em Vân Kiều

Hồ Xoan kể: “Mỗi năm đều phải giỗ sống chúng, dù chúng đã có vợ rồi cũng phải về đây chịu lễ gà, heo để mời bản giỗ sống, làm thế để chúng biết hồn chúng đang còn và biết điều với tổ tiên đã cho chúng cái hồn để làm người”.

Từ cách giữ hồn của người Vân Kiều mới hiểu ra tại sao dân bản quý con dao A Châu Cor đến thế, bởi khi đã mất, hồn vẫn còn vương vấn không về Trời được, phải có con dao đó như cách thức cắt đứt sợi chỉ mà đứa trẻ đã được buộc từ ngày mới sinh và tiếng khèn pây là để giúp hồn siêu thoát, nhằm chuẩn bị cho cuộc tái sinh.

Lần đầu tiên chúng tôi được thấy con dao A Châu Cor xâu 4 cái đùi, đầu, cổ và gan lợn rồi cho đứng trong bát gạo. Hồ Xoan cầu khấn tổ tiên, con dao với các thớ thịt nặng nề đứng im, không nhúc nhích hơn 30 phút.

Lễ tạ xong, cả nhà Hồ Xoan bày thịt ra mâm, khấn lời buộc chỉ cổ tay cho đứa bé, cả nhà mỗi người một tay bưng mâm lên quá đầu tạ Giàng rồi mời dân bản ăn lễ từ A Châu Cor ban phát.

Chúng tôi thật diễm phúc khi đã ghi hình được lễ tục về bí tích “dao gọi hồn” ở Trường Sơn, một trải nghiệm khó có lần thứ hai trong đời. Bí tích cũng cho thấy người Vân Kiều coi trọng mạng sống của con em họ, bản thân họ và tôn kính thế giới tín ngưỡng bản quán của họ từ giọt nước sinh thành mát mẻ từ dòng sông Long Đại.

Bài cuối: Mùa rưh penl và bí tích cà râng

- Advertisement -

bài liên quan

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây

kết nối

66,539Thành viênThích
281Người theo dõiTheo dõi
21,400Người theo dõiĐăng Ký
- Advertisement -

bài mới

- Advertisement -

được quan tâm